Wie lesgeeft, verkoopt geen examentraining

Door /

Deze week voerden Jörgen Apperloo en Arnoud Kuijpers in open brieven een discussie over betaalde examentrainingen. Ik heb er lesmateriaal van gemaakt, omdat het twee goed geschreven teksten zijn. Maar ik heb ook een mening. Die wil ik niet in een les stoppen, dus zet ik haar hier.

Mijn standpunt: een docent die lesgeeft, hoort geen betaalde examentraining te verkopen aan zijn eigen leerlingen of aan leerlingen van zijn eigen school. Niet omdat docenten hebberig zijn, maar omdat de constructie wringt. En bredere zorg: elke euro en elk uur dat naar betaald aanvullend onderwijs gaat, gaat niet naar het onderwijs dat iedereen krijgt.

Dit stuk gaat niet over Arnoud. Sterker nog: het idee waar ik voor pleit, is van hem. Arnoud stelde ooit in de Facebookgroep Leraar Nederlands voor dat docenten Nederlands hun lesmateriaal met elkaar zouden delen. Dat begon op een gedeelde Google Drive. Toen collega’s materiaal bleven verwijderen, zette ik het vanaf mijn back-up terug. Daarna draaide de verzameling zo’n tien jaar op een eigen server met een script. Sinds februari heet het LeraarNederlands.net en staat het materiaal op het Europese Koofr. Hij is een betrokken docent die zijn keuzes eerlijk uitlegt. Juist daarom is dit het moment om het over het model te hebben, en niet over de persoon.

Wie de hele geschiedenis wil lezen: Koofr tekende het verhaal in juni op.

Een markt van bijna een half miljard

De omzet van buitenschoolse bijles is volgens het CBS opgelopen van 320 miljoen euro in 2022 tot 472 miljoen. Het aantal bijles- en huiswerkbureaus groeide sinds 2017 met 61 procent, tot ruim 5.400. Van de havo- en vwo-leerlingen in de klassen 3 tot en met 6 krijgt 19 procent betaald aanvullend onderwijs.

Wie dat krijgt, is geen toeval. Het gebruik loopt op van 12 procent bij kinderen van ouders met hoogstens mbo 2 tot 27 procent bij kinderen van wo-opgeleide ouders. Naar inkomen is het verschil nog groter: 14 procent bij een gezinsinkomen tot 2.000 euro per maand, 33 procent vanaf 8.000 euro. Havisten zitten het vaakst bij een bijlesbureau. Vmbo-leerlingen en kinderen van lager opgeleide ouders leunen vooral op de hulp die de school zelf biedt.

Dat laatste is de kern. Voor een vmbo-leerling in Roermond is de school vaak de enige examentraining die er is. Elke goede docent die zijn beste uitleg achter een betaalmuur zet, maakt het verschil tussen die leerling en een havist met hoogopgeleide ouders groter.

De overheid ziet dat ook. In 2023 riepen de minister, de PO-Raad en de VO-raad scholen op om aanvullend onderwijs zelf te organiseren: op school, van school, en kosteloos voor iedere leerling. In 2024 herhaalde het kabinet die lijn letterlijk. Toch zegt een kwart van de ouders dat de school van hun kind een commercieel bijlesbureau aanraadt.

De richtlijnen van OCW uit juni 2023 zijn op één punt opvallend concreet. Het is niet wenselijk dat een school een ruimte beschikbaar stelt aan een commerciële aanbieder die leerlingen laat betalen. Een docent die zelf zijn training verkoopt, is formeel geen bijlesbureau. Maar een betaalde training in een lokaal van je eigen school is op school, en niet van school. Precies wat de richtlijn wil voorkomen.

Belangenverstrengeling zit in de constructie

Een rechter die een zaak behandelt van een bedrijf waarin hij aandelen heeft, moet zich verschonen. Niet omdat hij corrupt is, maar omdat niemand hoeft te raden of hij het is. Voor docenten geldt hetzelfde.

Een docent die betaalde examentraining geeft aan leerlingen van zijn eigen school, heeft een prikkel die zijn collega’s niet hebben. Hoe meer leerlingen zich onzeker voelen over het examen, hoe groter zijn markt. Ik beweer niet dat iemand daarom slechter lesgeeft. Ik beweer dat de leerling, de ouder en de collega dat nooit zeker kunnen weten. En dat is genoeg.

Daar komt een tweede probleem bij. Een docent die doordeweeks zegt dat de stof op school ruim voldoende is, en in het weekend een training verkoopt over dezelfde stof, zendt twee boodschappen uit. Leerlingen kiezen bij twijfel de duurste. En ouders die het niet kunnen betalen, krijgen het gevoel dat hun kind iets mist.

En er is een derde effect: normalisering. Volgens diezelfde OCW-richtlijnen geeft een schoollokaal voor een betaalde aanbieder ouders de indruk dat aanvullend onderwijs noodzakelijk of normaal is. Een bekende docent die op zijn eigen school een betaalde training geeft, doet precies dat. Hij hoeft niemand onder druk te zetten. Het feit dat de training er is, in het eigen gebouw, door een vertrouwd gezicht, maakt betalen normaal.

De oplossing is eenvoudig. Wie wil trainen, doet dat niet voor de eigen school. Een docent uit Gouda kan een training geven in Groningen. Dan blijft er een markt bestaan, maar zonder belangenconflict in het eigen lokaal.

De docent met bereik

Voor de meeste docenten is die grens genoeg. Voor een docent met een groot online bereik niet.

Wie bekend is van uitlegvideo’s die in klassen door het hele land worden gebruikt, heeft niet één school met leerlingen, maar duizenden. Voor hen is hij de docent die het uitlegt, en vaak krijgen ze zijn video van hun eigen docent in de les te zien. Het publieke onderwijs levert hem zo zijn publiek aan. De docent zet de video aan in de klas, en via hetzelfde kanaal ziet de leerling een oproep voor een betaalde training.

Daarmee gelden alle eerdere bezwaren op grotere schaal. De prikkel, de dubbele boodschap en de normalisering stoppen niet bij de schooldeur. De Nederlandse Reclame Code bepaalt bovendien dat reclame niet mag profiteren van het speciale vertrouwen dat minderjarigen hebben in ouders, leerkrachten of anderen. Een docent die zijn bekendheid als leerkracht gebruikt om examenleerlingen een training te verkopen, zit precies op die lijn.

Ik wil niet dat zulke docenten stoppen met video’s maken. Dat ze er zijn, is waardevol, en het idee van gratis gedeeld materiaal is van hen. Het bezwaar zit in de koppeling: gratis uitleg die via de klas binnenkomt, als etalage voor een betaald product.

Dus: wie bekend is geworden met video’s die in de klas worden gebruikt, maakt via dat kanaal geen reclame voor betaalde trainingen.

“Zo kan ik gratis materiaal blijven maken”

Dat is het sterkste argument van Arnoud, en het verdient een serieus antwoord. Hij werkt minder uren als docent om video’s te maken die iedereen gratis kan gebruiken. Die uren moeten ergens van betaald worden.

Maar kijk wat er dan gebeurt. Het gratis materiaal voor iedereen wordt betaald door de leerlingen van wie de ouders een training kunnen betalen. Hoe nobel ook bedoeld, het blijft afhankelijk van examenstress. Hoe minder ouders zich zorgen maken, hoe minder gratis video’s.

Goed open lesmateriaal is een publieke taak. Als het belangrijk genoeg is om voor te zorgen, is het belangrijk genoeg om publiek te financieren. Dat kan ook: met Impuls Open Leermateriaal heeft de overheid dat eerder gedaan. Een docent die ze maakt, verdient een taakuur of een subsidie, niet een weekendcursus.

Ik betaal LeraarNederlands.net uit eigen zak en vraag er niets voor. Dat is makkelijk gezegd: een server kost minder dan een halve baan. Maar dat versterkt mijn punt. Wie meer doet dan een server betalen, verdient daar een vergoeding voor. Alleen niet van de ouders van examenleerlingen.

Een tweede tegenargument: ouders kopen het toch wel, dus liever bij een goede docent dan bij een bijlesbureau met studenten. Dat klopt voor de leerling die toch al bijles kreeg. Maar het verandert niets voor de leerling die het niet kan betalen. En het maakt de markt respectabeler. Een bijlesbureau zie je als een noodgreep. Een bekende docent met een masterclass zie je als kwaliteit.

Ik vermoed dat dit op termijn het reguliere onderwijs uitholt. Kamerleden legden de minister de zorg voor dat het vak van docent onder druk komt te staan naarmate bijles geven aantrekkelijker wordt. Hard bewijs heb ik niet. Wel een vraag: waar gaan de beste docenten hun beste uitleg geven, als het in het weekend meer oplevert dan doordeweeks?

Versterk de docent, niet de markt

Wat dan wel? Drie dingen.

  1. Geen betaalde training voor de eigen school. Scholen kunnen dat gewoon vastleggen bij nevenwerkzaamheden. Het hoort in de integriteitscode van elke school.
  2. Examentraining op school, door eigen docenten, in taakuren. Dat is wat het beleid al vraagt. Het werkt alleen als scholen er tijd en geld voor vrijmaken, en docenten er niet in hun eigen weekend aan hoeven te verdienen.
  3. Open materiaal voor docenten. De beste uitlegvideo is er een die de docent in de klas gebruikt, stopzet en bespreekt. Wie materiaal maakt, maakt het voor collega’s. Niet voor leerlingen die het kunnen betalen.

Docenten worden door de overheid betaald om alle leerlingen voor te bereiden op het examen. Dat is geen beperking van onze vrijheid. Het is de reden dat we er zijn.

Arnoud stelde voor om samen een video te maken. Goed idee. Laten we hem gratis maken, voor docenten, zonder betaalmuur ernaast.

Bronnen

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Scroll naar boven